Atvinnustefna Íslands 2035: Kerfisbundin blinda
Opin, gagnadrifin og sannreynanleg úttekt á áhættu gervigreindar á vinnumarkaði
Íslensk stjórnvöld settu fram tíu ára atvinnustefnu sem nefnir ekki einu sinni atvinnuleysi. Þetta rannsóknarverkefni sannar það — með gögnum sem allir geta sannreynt.
“Atvinnustefna sem nefnir ekki einu sinni orðið „atvinnuleysi“ er ekki atvinnustefna.
Áskorunin
Atvinnustefna Íslands 2035 var birt án þess að nokkurt áhættumat á kerfislægri röskun vinnumarkaðar vegna gervigreindar fylgdi — þrátt fyrir að allar helstu alþjóðlegar stofnanir (IMF, OECD, WEF, ILO) hafi birt slíkt mat, og þrátt fyrir að íslenski tæknigeirinn sýni þegar mælanleg merki framleiðnitilfærslu. Áskorunin: að sýna þessa blindu á nógu nákvæman hátt til að hún yrði ekki afgreidd sem skoðun. Hverja fullyrðingu þurfti að sannprófa tölvulega, hverja heimild þurfti að tengja og takast þurfti á við sterkustu mótrökin áður en greiningin var birt.
Nálgunin
Sjö samhliða rannsóknargeirar, andstæðugreining með sérstökum Oracle-agenta, sjálfvirk textagreining á stefnuskjalinu sjálfu og tvíþætt sannprófunarferli (Manus 1.6 + Claude Code). Öll hrágögn, forrit og sannprófunarskýrslur eru birt í opnum gagnagrunni. Aðferðin byggir beint á hugtökunum ábyrgðarþoku og vitsmunaskuld úr ritgerðinni Beyond Fragmentation — aðferðinni er hér ekki beint gegn gervigreindarlíkönum heldur gegn stjórnunarkerfinu sem framleiddi stefnuna.
Niðurstöður
Meginniðurstaðan
Sjálfvirk textagreining á Atvinnustefnu Íslands 2035 — sem allir geta endurtekið á nokkrum mínútum — leiðir í ljós að gervigreind er nefnd þrisvar sinnum, og þá alltaf sem tækifæri. Orðin „atvinnuleysi“, „sjálfvirknivæðing“ og „endurmenntun“ koma aldrei fyrir. Tíu ára atvinnustefna, birt í apríl 2026, nefnir atvinnuleysi ekki einu sinni.
Sannreynaðu þetta sjálfur:
pip install requests && brew install poppler python3 scripts/02_verify_textanalysis.py
Þríhyrningur upplýsingatæknigeirans
Upplýsingatæknigeirinn á Íslandi — NACE J samkvæmt evrópskri atvinnugreinaskiptingu — sýnir mynstur fjögurra mælikvarða sem samræmist framleiðnitilfærslu. Með varfærnum 2022-grunni:
- Tekjur (J62 tölvuþjónusta): +28,1% (2022→2024)
- Fjöldi starfsmanna: −1.300 störf (frá 2023-hámarki til 2025, −11,4%)
- Hlutfall lausra starfa: 5,4% → 0,3% (−94%)
- Framleiðni vinnuafls: +10,5% (hæst allra greina á Íslandi, 2025)
Ef þetta væri COVID-leiðrétting hefðu tekjur einnig fallið. Þær jukust um 28%. Hrun lausra starfa úr 5,4% í 0,3% útilokar þá skýringu: fyrirtæki sem þurfa starfsfólk auglýsa eftir því. Þessi fyrirtæki gerðu það ekki. Engin íslensk stofnun hafði tengt þessi þrjú merki saman í eina rannsóknarniðurstöðu áður.
Hrun þekkingarstarfa
„Þetta er ekki spá. Þetta er skráning á því sem þegar hefur gerst.“
Á milli 2024 og 2025 hurfu 9.300 þekkingarkrefjandi störf — stjórnendur, sérfræðingar, tæknar og skrifstofufólk (ISCO-flokkar 1–4, samkvæmt alþjóðlega starfaflokkunarkerfinu, −6,9%) — á meðan störfum við líkamlega erfiðisvinnu og þjónustu fjölgaði um 6.900 (ISCO-flokkar 5–9, +7,4%). Hagkerfið dróst ekki saman — samsetning þess breyttist. Stefnan mælir með meiri STEM-fjárfestingu í þekkingargeira sem er þegar að dragast saman. Þetta afsannar beinlínis forsendu atvinnustefnunnar.
Ísland flýgur blint
Ísland er eina norræna landið sem er útilokað frá öllum helstu evrópskum mælingartækjum:
- Eurostat isoc_eb_ai: Danmörk 42,0%, Finnland 37,8%, Svíþjóð 35,0%, Noregur 28,9% — Ísland: ekki kannað
- EWCS 2024 (evrópsk könnun Eurofound á vinnuaðstæðum): 35 þátttökulönd — Ísland útilokað
- Tengd stjórnsýslugögn: Danmörk (DREAM+IDA), Svíþjóð (LISA), Noregur (FD-Trygd), Finnland (Findata) — Ísland: ekkert
- Kjarasamningar um gervigreind: Danmörk (Hilfr2), Noregur (LO-NHO), Svíþjóð (Teknikföretagen-IF Metall) — Ísland: ekkert
Að auki greindi Ríkisendurskoðun frá 17% misræmi á milli tveggja opinberra atvinnuleysismælinga á Íslandi — Hagstofunnar (5,2%) og Vinnumálastofnunar (VMST, 3,3%) — í september 2024.
Stofnanaþögnin
Þegar ríkisstjórnin birti aðgerðaáætlun sína um gervigreind til samráðs — skjal sem spáir því að 130.000 starfsmenn (55%) verði „fyrir miklum áhrifum“ gervigreindar — sendi ekki eitt einasta stórt stéttarfélag inn umsögn á 14 daga umsagnarfresti. Alþýðusamband Íslands (ASÍ), Verslunarmannafélag Reykjavíkur (VR), Efling, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja (BSRB), Starfsmannafélag ríkisins (SFR) og Kennarasamband Íslands (KÍ) voru öll fjarverandi. Stærsta þing verkalýðshreyfingarinnar (46. þing ASÍ, október 2024) samþykkti engar ályktanir um gervigreind.
Könnun Vörðu 2026 meðal 25.000 launþega sýnir: 23% sögðust þegar hafa orðið fyrir áhrifum tæknibreytinga, 36% óttast atvinnumissi, 45% telja þjálfun ónóga og 44% segjast búa við aukið vinnuálag (56% meðal innflytjenda).
Fræðilegur rammi
Þessi greining beitir tveimur hugtökum úr Beyond Fragmentation (MA-ritgerð, Háskólinn á Akureyri, 2026) á lifandi stefnuskjal:
- Ábyrgðarþoka: Kerfisbundin dreifing ábyrgðar — stofnanir sem áttu að svara samráðinu gerðu það ekki; enginn einstaklingur ber ábyrgð á sameiginlegri þögn.
- Vitsmunaskuld: Stefna reist á alþjóðlegum áætlunum sem aldrei voru staðfestar á Íslandi — stjórnvöld nota lánað tölulegt viðmið í stað þess að byggja á innlendri mælingu sem þau þurfa en hafa ekki.
Sannprófun
Allar fimm lykilniðurstöður voru sjálfstætt sannprófaðar af tveimur kerfum (Manus 1.6 og Claude Code). Engin niðurstaða var hrakin. Þremur nákvæmnisleiðréttingum var beitt. Allar sannprófunarskýrslur er að finna í gagnagrunninum.
Átta formlegar gagnaóskir
Átta formlegar beiðnir á grundvelli upplýsingalaga nr. 140/2012 hafa verið undirbúnar en enn ekki sendar til: Tryggingastofnunar, Vinnumálastofnunar, Hagstofunnar (×2), Sjúkratrygginga Íslands, Ríkisendurskoðunar, Forsætisráðuneytisins og Háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytisins. Þessari síðu verður uppfært þegar bréfin hafa verið send og svörum verður bætt við gagnagrunninn þegar þau berast.
Tæknistaflinn
Tenglar og heimildir
Lærdómar
- Tölvuleg sannprófun er ekki bara gæðaeftirlit — hún er rökfærslan sjálf. Forrit sem halar niður stefnuskjal ríkisins og telur núll skipti af „atvinnuleysi“ er sannfærandi á þann hátt sem engin orðræða getur náð.
- Að kynna bæði varfærnisleg og breiðari töluleg viðmið er sterkara en að leggja fram aðeins dramatísku töluna. Að takast á við gagnrýni um COVID-uppsveifluna fyrirfram lokar sterkustu glufunum sem andstæðingar geta nýtt sér.
- Sterkasta niðurstaðan — 9.300 þekkingarstörf þegar horfin — er ekki spá. Að leggja áherslu á það sem þegar hefur gerst er öflugara en að spá um framtíðina.
- Opnum gögnum er erfiðara að hafna en lokuðum skýrslum. Opinn gagnagrunnur með 150.000 röðum og endurkeyranleg forrit breyta forsendum umræðunnar.
- Sannprófun tveggja sjálfstæðra kerfa leiddi til þriggja nákvæmnisleiðréttinga áður en greiningin var birt — þar á meðal vegna ósamræmis í tímaramma tekjutalna sem gagnrýnendur hefðu getað nýtt sér til að afskrifa rannsóknina í heild sinni.
Tengd verkefni
Sjá öll verkefni →
Beyond Fragmentation
Af hverju stjórnarhættir gervigreindar mistakast af ásettu ráði — og af hverju öll skaðleg áhrif tækninnar eiga rætur í mannlegum stjórnarháttum.
BORG
Öruggur og samþættur gervigreindarvettvangur Háskólans á Akureyri. Sameinar ytri gervigreindarþjónustur og öfluga vinnslugetu innanhúss til að tryggja gagnafullveldi háskólans.