Atvinnustefna Íslands 2035: Kerfisbundin blinda
Opin, gagnadrifin og sannreynanleg úttekt á áhættu gervigreindar á vinnumarkaði
Íslensk stjórnvöld settu fram tíu ára atvinnustefnu þar sem engin af aðgerðunum 35 fjármagnar leið til að nema störf sem hverfa til sjálfvirkni. Þetta rannsóknarverkefni sannar það — með gögnum sem allir geta sannreynt.
“Atvinnustefna sem getur ekki séð starf hverfa er ekki atvinnustefna.
Áskorunin
Atvinnustefna Íslands 2035 var birt án þess að nokkurt áhættumat á kerfislægri röskun vinnumarkaðar vegna gervigreindar fylgdi — þrátt fyrir að allar helstu alþjóðlegar stofnanir (IMF, OECD, WEF, ILO) hafi birt slíkt mat, og þrátt fyrir að íslenski tæknigeirinn sýni þegar mælanleg merki framleiðnitilfærslu. Áskorunin: að sýna þessa blindu á nógu nákvæman hátt til að hún yrði ekki afgreidd sem skoðun. Hverja fullyrðingu þurfti að sannprófa tölvulega, hverja heimild þurfti að tengja og takast þurfti á við sterkustu mótrökin áður en greiningin var birt.
Nálgunin
Sjö samhliða rannsóknargeirar, andstæðugreining með sérstökum Oracle-agenta, sjálfvirk textagreining á stefnuskjalinu sjálfu og tvíþætt sannprófunarferli (Manus 1.6 + Claude Code). Öll hrágögn, forrit og sannprófunarskýrslur eru birt í opnum gagnagrunni. Aðferðin byggir beint á hugtökunum ábyrgðarþoku og vitsmunaskuld úr ritgerðinni Beyond Fragmentation — aðferðinni er hér ekki beint gegn gervigreindarlíkönum heldur gegn stjórnunarkerfinu sem framleiddi stefnuna.
Niðurstöður
Meginniðurstaðan
Þögnin er í uppbyggingunni áður en hún er í orðavalinu. Atvinnustefna Íslands 2035 birtist í þremur skjölum — Vaxtarplani til 2035, aðgerðaáætlun 2026–2027 og stöðugreiningu sem lýsir upphafsstöðunni. Saman telja þau 35 tölusettar aðgerðir og níu mælikvarða. Engin aðgerðanna fjármagnar vöktun á tilfærslu starfa, rétt til endurmenntunar handa fólki sem missir vinnuna vegna sjálfvirknivæðingar, né stuðning við umskipti milli starfa — það sem næst kemst, 200 m.kr. á ári í sveigjanlegri námsleiðir á háskólastigi, er valfrjáls símenntun. Enginn mælikvarðanna níu mælir stöðugleika í starfi, umskipti fólks milli starfa eða aðsókn að velferðarkerfinu, og enginn þeirra hefur markmiðstölu, grunnviðmið, skilgreinda aðferð eða dagsetningu. Áætlunin setur 1.100 m.kr. í innviði fyrir gervigreind og ekki krónu í að mæla hvaða áhrif þeir innviðir hafa á vinnumarkaðinn.
Orðfærið fylgir uppbyggingunni. Sjálfvirk textagreining á öllum þremur skjölunum — sem allir geta endurtekið á nokkrum mínútum — leiðir í ljós að orðin „sjálfvirkni“, „röskun“, „atvinnumissir“, „endurþjálfun“ og „umskipti“ koma hvergi fyrir. Gervigreind er nefnd þrettán sinnum, ávallt sem tækifæri, færni eða innviðir — aldrei sem áhætta fyrir störf. Orðið „atvinnuleysi“ kemur fjórum sinnum fyrir: þrisvar um það sem liðið er, um lækkunina úr 8,3% í 3,4% á síðasta áratug, og einu sinni til að benda á ólíka þróun meðal fólks með íslenskan og erlendan bakgrunn. Aldrei stendur það í sömu andrá og tæknin.
Sannreynaðu þetta sjálfur:
pip install requests && brew install poppler python3 scripts/02_verify_textanalysis.py
Mynstrið í upplýsingatæknigeiranum
Upplýsingatæknigeirinn á Íslandi — NACE J samkvæmt evrópskri atvinnugreinaskiptingu — hreyfist á fjórum mælikvörðum í einu og þeir vísa allir í sömu átt. Ársmeðaltöl, varfærinn 2022-grunnur:
- Tekjur (J62 tölvuþjónusta): +28,1% (2022→2024)
- Fjöldi starfsmanna: nánast óbreyttur — 9.029 (2024) og 8.848 (2025) samkvæmt staðgreiðsluskrá Hagstofunnar, sem nær til allra: 2,0% undir hámarki og 10% yfir stöðunni 2019. (Vinnumarkaðskönnunin sýnir meira fall, úr 11.400 í 10.100, en birtir 95% vikmörk upp á ±1.200 og ±1.100 á þessum tveimur tölum — sá munur er ekki tölfræðilega marktækur. Skráin er harðari heimild.) Störfin héldust á meðan tekjurnar jukust um 28% — og það er einmitt framleiðnisagan, rétt sögð
- Hlutfall lausra starfa: 4,13% → 0,72% (ársmeðaltöl, 2022→2025) — fall um 83%, það mesta af þeim tíu meginatvinnugreinum sem Hagstofan birtir, á móti 47% á vinnumarkaðnum í heild
- Framleiðni vinnuafls: +10,5% (hæst allra greina á Íslandi, 2025)
Tekjur upp, mannafli óbreyttur, lausu störfin horfin og framleiðnin sú mesta á landinu. Þannig lítur COVID-leiðrétting ekki út — þá hefðu tekjurnar fallið líka, en þær jukust um 28%. En það að tölurnar samræmist framleiðnitilfærslu er ekki það sama og að hún sé sönnuð, og því er ekki haldið fram hér. Leiðrétting á eftirspurn eftir óvenjulegt ráðningarskeið, breytt verktakafyrirkomulag, samrunar, ný samsetning atvinnugreinaflokksins og ekki síst samdrátturinn í alþjóðlegri fjármögnun tæknifyrirtækja 2022–2024 falla öll að sama tímabili. Laus störf í iðnaði féllu nærri jafn mikið á sama tíma (−78%), í grein þar sem skýringin um tilfærslu starfa á ekki við. Eitthvað kældi ráðningar um allt útflutningshagkerfið, með upplýsingatæknina fremsta.
Hvað það var getur enginn á Íslandi sagt — og það er niðurstaðan. Merkin liggja í fjórum aðskildum opinberum töflum: JVS00001 (laus störf), VIN10022 (staðgreiðsluskrá), FYR04101 (velta) og THJ11011 (framleiðni). Það þurfti ekki nema fartölvu og eitt síðdegi til að setja þær saman. Engin birt íslensk heimild tengir þær saman: af 174 lokaritgerðum um gervigreind á Skemmunni fjallar ein BS-ritgerð um tilfærslu starfa, og enginn Rannís-styrkjanna átta á sviðinu fór í vinnumarkaðsrannsóknir. Sú leit nær til háskólanna og nemendaverkefna — hún segir ekkert um óbirtar greiningar innan Hagstofunnar, Vinnumálastofnunar, Seðlabankans eða ráðuneytanna, og ekkert er fullyrt um þær. Málið er ekki að mynstrið hafi verið falið. Málið er að engri íslenskri stofnun ber skylda til að leita að því.
Hrun þekkingarstarfa
„Þetta er ekki spá. Þetta er skráning á því sem þegar hefur gerst.“
Á milli 2024 og 2025 hurfu 9.300 þekkingarkrefjandi störf — stjórnendur, sérfræðingar, tæknar og skrifstofufólk (ISCO-flokkar 1–4, samkvæmt alþjóðlega starfaflokkunarkerfinu, −6,9%) — á meðan störfum við líkamlega erfiðisvinnu og þjónustu fjölgaði um 6.900 (ISCO-flokkar 5–9, +7,4%). Hagkerfið dróst ekki saman — samsetning þess breyttist. Stefnan mælir með meiri STEM-fjárfestingu í þekkingargeira sem er þegar að dragast saman. Þetta afsannar beinlínis forsendu atvinnustefnunnar.
Ísland flýgur blint
Ísland er eina norræna landið sem vantar í öll helstu evrópsk mælitæki:
- Eurostat isoc_eb_ai: Danmörk 42,0%, Finnland 37,8%, Svíþjóð 35,0%, Noregur 28,9% — Ísland: ekki kannað
- EWCS 2024 (evrópsk könnun Eurofound á vinnuaðstæðum): 35 þátttökulönd — Ísland ekki þeirra á meðal. Íslensk hliðstæða myndi kosta, samkvæmt mati þessa verkefnis, 8–12 m.kr. Eitt prósent af gervigreindarinnviðalið áætlunarinnar hefði dugað. Hún er ekki fjármögnuð
- Tengd stjórnsýslugögn: Danmörk (DREAM+IDA), Svíþjóð (LISA), Noregur (FD-Trygd), Finnland (Findata). Ísland á ríkulegar skrár hjá Hagstofunni, Vinnumálastofnun, Tryggingastofnun og Sjúkratryggingum — og enga lagaumgjörð til að tengja þær saman í rannsóknarskyni. Danska tengingin er það sem gerði rannsakendum kleift að mæla þessa spurningu beint á 500.000 launþegum; íslensku skrárnar verður ekki hægt að tengja til að spyrja hennar yfirleitt
- Kjarasamningar um gervigreind: Danmörk (Hilfr2), Noregur (LO-NHO), Svíþjóð (Teknikföretagen-IF Metall) — Ísland: ekkert
Að auki greindi Ríkisendurskoðun frá 17% misræmi á milli tveggja opinberra atvinnuleysismælinga á Íslandi — Hagstofunnar (5,2%) og Vinnumálastofnunar (VMST, 3,3%) — í september 2024.
Stofnanaþögnin
Þegar ríkisstjórnin birti aðgerðaáætlun sína um gervigreind til samráðs — skjal sem spáir því að 130.000 starfsmenn (55%) verði „fyrir miklum áhrifum“ gervigreindar — sendi ekki eitt einasta stórt stéttarfélag inn umsögn á 14 daga umsagnarfresti. Alþýðusamband Íslands (ASÍ), Verslunarmannafélag Reykjavíkur (VR), Efling, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja (BSRB), Starfsmannafélag ríkisins (SFR) og Kennarasamband Íslands (KÍ) voru öll fjarverandi. Stærsta þing verkalýðshreyfingarinnar (46. þing ASÍ, október 2024) samþykkti engar ályktanir um gervigreind.
Könnun Vörðu 2026 meðal 25.000 launþega sýnir: 23% sögðust þegar hafa orðið fyrir áhrifum tæknibreytinga, 36% óttast atvinnumissi, 45% telja þjálfun ónóga og 44% segjast búa við aukið vinnuálag (56% meðal innflytjenda).
Fræðilegur rammi
Þessi greining beitir tveimur hugtökum úr Beyond Fragmentation (MA-ritgerð, Háskólinn á Akureyri, 2026) á lifandi stefnuskjal:
- Ábyrgðarþoka: Kerfisbundin dreifing ábyrgðar — stofnanir sem áttu að svara samráðinu gerðu það ekki; enginn einstaklingur ber ábyrgð á sameiginlegri þögn.
- Vitsmunaskuld: Stefna reist á alþjóðlegum áætlunum sem aldrei voru staðfestar á Íslandi — stjórnvöld nota lánað tölulegt viðmið í stað þess að byggja á innlendri mælingu sem þau þurfa en hafa ekki.
Sannprófun
Niðurstöðurnar fóru í gegnum tvö sjálfstæð kerfi (Manus 1.6 og Claude Code) og þremur nákvæmnisleiðréttingum var beitt. Síðari úttekt fann það sem bæði höfðu misst af: textagreiningin hafði verið keyrð á samráðsskjalinu frá nóvember 2025 en ekki á stefnunni sem birt var í apríl 2026. Hún hefur verið endurkeyrð á öllum þremur birtu skjölunum og tölurnar á þessari síðu eru þær leiðréttu. Það að tvö kerfi séu sammála er ekki sönnun ef bæði lesa ranga skrá — uppruni skjals er nú kannaður fyrst. Leiðréttingin liggur í gagnagrunninum með öllu hinu.
Átta formlegar gagnaóskir
Átta formlegar beiðnir á grundvelli upplýsingalaga nr. 140/2012 hafa verið undirbúnar en enn ekki sendar til: Tryggingastofnunar, Vinnumálastofnunar, Hagstofunnar (×2), Sjúkratrygginga Íslands, Ríkisendurskoðunar, Forsætisráðuneytisins og Háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytisins. Þessari síðu verður uppfært þegar bréfin hafa verið send og svörum verður bætt við gagnagrunninn þegar þau berast.
Tæknistaflinn
Tenglar og heimildir
Lærdómar
- Tölvuleg sannprófun er ekki bara gæðaeftirlit — hún er rökfærslan sjálf. En forrit er aldrei betra en skráin sem því er beint að: sannreyndu uppruna skjalsins áður en þú sannreynir innihald þess.
- Að kynna bæði varfærnisleg og breiðari töluleg viðmið er sterkara en að leggja fram aðeins dramatísku töluna. Að takast á við gagnrýni um COVID-uppsveifluna fyrirfram lokar sterkustu glufunum sem andstæðingar geta nýtt sér.
- Sterkasta niðurstaðan — 9.300 þekkingarstörf þegar horfin — er ekki spá. Að leggja áherslu á það sem þegar hefur gerst er öflugara en að spá um framtíðina.
- Opnum gögnum er erfiðara að hafna en lokuðum skýrslum. Opinn gagnagrunnur með 150.000 röðum og endurkeyranleg forrit breyta forsendum umræðunnar.
- Tvö sjálfstæð kerfi sannreyndu bæði orðatalningu á röngu skjali — samráðsskjali en ekki birtri stefnu. Samhljómur milli líkana er ekki sönnun þegar báðum er beint að sama ranga inntakinu. Prófið sem hefði gripið þetta er það ódýrasta sem völ er á: lesa lýsigögn PDF-skjalsins fyrst.
Tengd verkefni
Sjá öll verkefni →
Beyond Fragmentation
Af hverju stjórnarhættir gervigreindar mistakast af ásettu ráði — og af hverju sá skaði sem ritgerðin skjalfestir stafar af ákvörðunum stofnana en ekki af óhjákvæmilegri tækniþróun.
BORG
Öruggur og samþættur gervigreindarvettvangur Háskólans á Akureyri. Sameinar ytri gervigreindarþjónustur og öfluga vinnslugetu innanhúss til að tryggja gagnafullveldi háskólans.