Beyond Fragmentation

Meginröksemdin

Kerfið er ekki bilað. Það virkar nákvæmlega eins og það var hannað.

Hugtakið „governance" á sér ekki eina beina þýðingu á íslensku. Hér er talað um stjórnarhætti — víðtækan ramma reglna, siðferðis, ábyrgðar og kerfa sem móta þróun og beitingu gervigreindar. Þetta nær lengra en hefðbundin „stjórnun" eða „reglusetning" og felur í sér hvernig samfélag skipuleggur eftirlit, ábyrgð og valdadreifingu yfir tæknikerfi.

Stjórnarhættir gervigreindar mistakast ekki vegna skorts á regluverki, heldur vegna tveggja grundvallarferla sem grafa kerfisbundið undan mannlegri farsæld: Ábyrgðarþoka — skipulögð dreifing ábyrgðar yfir sundraðar stjórnunarleiðir — og Vitsmunaskuld — uppsöfnuð rýrnun á mannlegri dómgreind vegna reikniritaháðar.

Þessi ferlar skapa sjálfstyrkjandi hröðunarrás sem leiðir til Hins góðviljaða búrs — kerfis algildrar reikniritaumönnunar sem býður upp á öryggi og þægindi á kostnað mannlegs sjálfræðis.

Verugildisfræði (Life-Value Onto-Axiology)

Ritgerðin hafnar hefðbundinni hagfræðilegri nálgun og byggir þess í stað á verugildisfræði (e. life-value onto-axiology) Johns McMurtry. Þetta hugtak tengir saman verufræði (hvað er til) og gildisfræði (hvað er gott). Kjarninn er sá að gildi er ekki huglægt mat, heldur hlutlæg forsenda tilvistar:

"X is value if and only if X contributes to a more comprehensive range of thought, feeling, and action."
(X hefur gildi ef og aðeins ef X stuðlar að víðtækara sviði hugsunar, tilfinninga og athafna.)

Formúla:

G(x) = satt  ⟺  x → (H ∪ T ∪ A)↑

Þar sem:  H = hugsun  ·  T = tilfinning  ·  A = athöfn

Út frá þessum grunni leggur ritgerðin til VALOR-rammann sem stjórnunarvalkost sem þegar hefur verið virkjaður í gervigreindarlögum ESB (2024).

Kjarnahugtök

Ábyrgðarþoka — Skipulögð dreifing ábyrgðar í gegnum sundruð valdakerfi og tæknilega flækju.

Vitsmunaskuld — Uppsafnaður kostnaður við að útvista dómgreind til reikniritakerfa.

Hið góðviljaða búr — Algild reikniritaumönnun sem útilokar sjálfræði undir yfirskini verndar.

Fjárfestinga- og viðhorfsbilið (ISG)

Fjárfestinga- og viðhorfsbilið (e. Investment-Sentiment Gap, ISG) er meginniðurstaða þessarar ritgerðar. Niðurstaðan er staðfest með sjálfstæðum hætti í gegnum opna gagnasettið WORKBank (N=844 verkefni, 5.731 svör starfsfólks). Bilið mælir kerfislægt misræmi á milli þess hvert fjármagn í gervigreind flæðir og hvað vinnuaflinu þykir í raun eftirsóknarvert: 41% af áhættufjármagni beinist að verkefnum sem starfsfólk vill síður sjá sjálfvirkvædd, á meðan aðeins 1,26% fjármagns rennur til lausna sem starfsfólk setur í forgang. Þetta samsvarar hlutfallinu 33:1.

Þótt WORKBank sé grunnheimild ritgerðarinnar, eru niðurstöðurnar dregnar saman úr fjórum sjálfstæðum skýrslum úr atvinnulífinu: Anthropic Economic Index, State of AI 2025 frá McKinsey, og viðhorfsvísitölum EY og KPMG. Þetta staðfestir að sama mynstur birtist óháð aðferðafræði, landsvæðum eða tímabilum.

Hér er ekki um að ræða tímabundinn markaðsbrest sem mun leiðrétta sig sjálfur; tímaraðagreining sýnir að þróunin fer vaxandi. Samræður um stýrandi gervigreind (e. directive AI) fóru úr 27% í 39% á tímabilinu frá lokum árs 2024 til ágúst 2025. Fjárfestinga- og viðhorfsbilið gefur mælanlega sönnun fyrir því sem kenningaramma McMurtry greinir fræðilega: Rökfræði fjármagnsins (M→C→M′) hliðrar kerfisbundið rökfræði lífsins (L→MofL→L′), þar sem fjármagni er frekar beint að nýtingu (e. extraction) en ræktun (e. cultivation).

„Aðalinn fjárfestir ekki í frelsi verkalýðsins."

VALOR-ramminn

Fimm stjórnunarreglur settar fram sem Yfirlýsing um mannlegt sjálfræði:

• V — Staðfesting: Rétturinn til ómiðlaðrar sýnar á veruleikann.
• A — Samræmi: Rétturinn til að skilgreina eigin markmið.
• L — Lögmæti: Rétturinn til ófullkominna lýðræðislegra sjálfsstjórnarferla.
• O — Eftirlit: Rétturinn til æðsta valds.
• R — Ábyrgð: Rétturinn til að bera afleiðingar.

Sannprófun

Þrjú framleiðslukerfi — Arctic Tracker, Gjöll og BORG (væntanlegt) — þjóna sem staðfesting á VALOR-meginreglunum. Neo4j-þekkingarnet (775 hnútar (nodes), 411 tengsl (relationships)) staðfesti skipulag ritgerðarinnar með 39 kerfisbundnum rýnum (systematic sweeps).

Gagnvirkt sýnishorn — 24 af 775 hnútum. Færðu bendilinn yfir hnúta og tengingar.

Þakkir

Sérstakar þakkir fær leiðbeinandi minn, Prof. Giorgio Baruchello, fyrir ómetanlega leiðsögn og kynningu á verugildisfræði McMurtrys. Einnig fá ytri prófdómari, Dr. Dina Babushkina, og prófdómnefndin bestu þakkir fyrir faglega rýni, hvatningu og heiðarlega endurgjöf á verkið. Verkið var varið þann 30. janúar 2026 með einkunninni 9,5/10.