Þýskaland lét til skarar skríða. Hvenær gerum við það?
Magnús Smári Smárason·
Deila
Í síðustu viku lét Þýskaland verða að því sem flest Evrópuríki hafa rætt um í áratugi en ekkert hefur þorað að framkvæma: Að gera opna skjalasniðið ODF (Open Document Format) að fortakslausri kröfu í allri opinberri stjórnsýslu. Ekki sem tilraun. Ekki sem tillögu. Heldur sem skilyrði, innbyggt í Deutschland-Stack — rammann sem skilgreinir stafræna innviði þýska ríkisins.
Þetta er engin venjuleg tækniákvörðun. Hún snýst um fullveldi.
Skjöl eru undirstaða þekkingar
Látum allar heimspekivangaveltur um eðli þessarar nýju greindar liggja á milli hluta. Í framkvæmd eru stór mállíkön fyrst og fremst stafræn þekkingarþjónusta og engin slík þjónusta er betri en gögnin sem hún byggir á.
Kjarninn í stafrænu fullveldi er einmitt þessi: Að þekkingarþjónustur samfélagsins geti treyst á gögn – þar með talin skjöl – sem ríki, stofnanir og einstaklingar eiga og hafa algjört umráð yfir.
Hér eru skjöl opinberrar stjórnsýslu sjálf undirstaðan. Hver einasti samningur, reglugerð, fundargerð, stefna og ákvörðun hjá hinu opinbera er skráð í skjal. Ef þessi gögn eru vistuð á lokuðu sniði, sem einn utanaðkomandi hugbúnaðarframleiðandi ræður yfir, þá ertu orðinn leigutaki að þínum eigin innviðum. Það er ógerlegt að byggja upp örugga, innlenda þekkingarþjónustu ef þú átt ekki einu sinni efniviðinn.
Þetta er engin fræðileg pæling. Þetta er blákaldur raunveruleikinn í flestum Evrópuríkjum í dag og sömuleiðis á Íslandi.
Afsakanirnar eru á þrotum
The Document Foundation, stofnunin sem stendur að LibreOffice, rakti nýlega þau rök sem hið opinbera hefur tuggið á áratugum saman til að viðhalda óbreyttu ástandi:
- „ODF er ekki orðið nægilega burðugt.“ ODF hefur verið ISO-staðall allt frá árinu 2006. Við erum komin í útgáfu 1.4. Þessi rök heyra einfaldlega sögunni til.
- „Starfsfólk þarf endurmenntun.“ Ef kostnaðurinn við að endurþjálfa starfsfólk vegur þyngra en fullveldi þjóðarinnar ertu í raun að segja að hagsmunir hugbúnaðarfyrirtækja vegi þyngra en hagsmunir ríkisins. Slíkt má ef til vill réttlæta í einkageiranum en það er með öllu óásættanlegt í opinberri stefnumótun.
- „Markaðsstaðallinn tryggir samvirkni.“ OOXML var samþykkt af ISO undir heitinu „Transitional“ (til bráðabirgða) einfaldlega vegna þess að staðallinn inniheldur lokaða séreignarþætti. Samvirkni er alls ekki markmiðið með því sniði, heldur að læsa notendur inni.
- „Við erum bundin af innkaupasamningum.“ Samningar renna út. Stefnumótun um fullveldi ætti ekki að liggja í dvala og bíða eftir næsta útboðsferli.
Kjarni málsins er ekki LibreOffice
Ég vil hafa það alveg skýrt: Þetta snýst ekki um að henda Microsoft Office út og setja LibreOffice í staðinn. Þetta snýst um gagnaeign. Það snýst um hvort ríki og stofnanir eigi sín eigin skjöl á sniði sem þau stjórna sjálf, eða hvort þau séu upp á náð og miskunn og verðlagningu eins fyrirtækis í Seattle komin.
Það má nota hvaða hugbúnað sem er til að búa til ODF-skjöl. Spurningin er ekki hvaða verkfæri þú notar heldur spurningin er hvort þú eigir það sem þú býrð til.
Þetta er sjálfur kjarninn í stafrænu fullveldi. Það snýst ekki um að hafna tækninni, heldur að eiga hana.
Hvað þýðir þetta fyrir Ísland?
Íslenska ríkið, sveitarfélög, háskólar og stofnanir keyra nánast alla sína innviði á vistkerfi Microsoft. Ástæðan er enginn illvilji, heldur er þetta afleiðing af áratuga langri og vanhugsaðri innkaupastefnu þar sem enginn staldraði við og spurði grundvallarspurningarinnar: Eigum við okkar eigin gögn?
Þýskaland er stærsta hagkerfi Evrópu og hefur nú svarað þeirri spurningu. Frakkland gerði ODF að skyldu árið 2009. Holland, Svíþjóð, Noregur, Danmörk og Bretland hafa öll stigið skref í sömu átt.
Ísland er nægilega lítið samfélag til að geta brugðist skjótt við. Spurningin er einfaldlega hvort viljinn sé til staðar.
Ég tel að svo ætti að vera. Þjóð sem hefur jafnan haldið sjálfstæði sínu á lofti, hvort sem er í tungumáli, orkuöflun eða sjávarauðlindum, ætti ekki að gera undantekningu þegar kemur að stafrænu fullveldi.
Þessi hugmyndafræði hefur einmitt verið undirliggjandi í allri hönnun og þróun á BORG, gervigreindarkerfi Háskólans á Akureyri. Kerfið er byggt á þeirri forsendu að stofnunin eigi sín eigin gögn, sína eigin þekkingargrunna og sín eigin greiningartæki, ekki sem áskrift að erlendri þjónustu, heldur sem innviði sem lúta hennar eigin stjórn. Ég er byrjaður að fjalla um reynsluna af þessari vinnu á ensku í greininni: [Building an Institutional Knowledge Graph with Neo4j]. Ég mun kynna BORG nánar á næstunni.
Þýska ákvörðunin var birt af upplýsingatækniráði Þýskalands (IT-Planungsrat) og er hluti af Deutschland-Stack-rammanum. Grein The Document Foundation má lesa hér.
