Hugtök
Átta frumleg hugtök í stjórnun gervigreindar.
Ábyrgðarþoka
2024Þegar ráðningarreiknivirki hafnar umsækjanda — hver ber ábyrgð? Forritarinn, stofnunin, söluaðilinn eða eftirlitið? Ábyrgðarþoka lýsir kerfisbundnu niðurbroti ábyrgðar í ákvarðanatöku í gegnum gervigreind — ekki sem galla, heldur sem eiginleika sem kemur fram þegar stofnanir taka upp reikniviðlæg kerfi.
Frumhugmynd birtist fyrst í BA-ritgerð um gagnageymd fjarskiptafyrirtækja (2015), níu árum fyrir formlega nafngift. Kynnt í „Beyond Fragmentation“ (MA, 2026).
Vitsmunaskuld
2026Útvíkkað og formgert til að lýsa hægri eyðingu mannlegrar matsgetu við langvarandi reikniviðlæga háð. Ekki að gervigreind geri okkur löt, heldur að endurtekin útvistun dómgreindar skapar samsetta skuld — sem sést aðeins þegar kerfið brestur og enginn man hvernig á að hugsa án þess.
Hugtakið á rætur í hugbúnaðarverkfræði; framlagið er útvíkkun þess og formgerving fyrir stjórnun gervigreindar — ekki nýyrðið sjálft. Beitt í námsefni HA og GRÓ.
VALOR-ramminn
2026Skipulegur valkostur við ríkjandi líkön (EU AI Act, NIST RMF), reistur á lífsgildakenningu McMurtry — spyr ekki „hvert er áhættuþrepið?“ heldur „styður þessi innleiðing lífsforsendur eða takmarkar hún þær?“ Staðfest á þremur framleiðslukerfum við HA.
Kynnt í „Beyond Fragmentation“ (MA, 2026). Inniheldur innbyggða sjálfsgagnrýni: ramminn sjálfur getur orðið Góðviljans búr — sú spenna er viljandi.
Fjárfestingar-viðhorfabilið
2026Rannsóknarniðurstaða: fyrir hverja 33 dali sem fara í þróun gervigreindar fara 32 í að sjálfvirknivæða verkefni sem starfsfólk metur mikils og vill halda — en aðeins 1 í verkefni sem það vill í raun losna við. Ekki markaðsóhagkvæmni, heldur kerfislægt misræmi milli fjármagns og mannlegrar þarfar.
Kynnt í „Beyond Fragmentation“ (MA, 2026). Aðferð: samkeyrsla Crunchbase-fjárfestingargagna við viðhorfskannanir starfsfólks.
Góðviljans búr
2026Stjórnunarrammar sem eru hannaðir til að vernda sjálfræði manna geta sjálfir orðið stjórntæki — sett mörk svo stíf að þau hindra þá aðlögunarhæfni sem þau þóttust varðveita. Á hvaða tímapunkti verður vernd að innilokun?
Kynnt í „Beyond Fragmentation“ (MA, 2026). Stendur í viljandi spennu við VALOR-rammann.
Greiningarfélagsfræði
2026Aðferðafræðilegt framlag sem færir greiningarhugsun úr klínískri starfsemi yfir í greiningu félagslegra kerfa. Greiningarfélagsfræði les mynstur stofnana, greinir kerfislægar bilanir og leggur til markvissar aðgerðir áður en hrun verður óafturkræft.
Leiðarljós aðferðarinnar: „Meðhöndlaðu sjúklinginn, ekki mælinn.“
Vitsmunasátt
2026Þar sem Vitsmunaskuld lýsir eyðingu dómgreindar, lýsir Vitsmunasátt undanfaranum: auðug samfélög með bestu forsendur til að nýta gervigreind af alvöru eru þau sem einskorða hana við þægindalag. Rúanda notar gervigreind til að bjarga mannslífum; velferðarríki Vesturlanda til að rista sykurpúða.
Kynnt í „Beyond Fragmentation“ (MA, 2026). Undanfari Vitsmunaskuldar.
Aðgangslost
2025Gervigreind raskar aðgangshagkerfi sérfræðiþekkingar, ekki aðeins vinnumörkuðum. Skortslíkön lögfræði-, lækna-, fjármála- og fræðiþekkingar bresta þegar aðgangur að þekkingu er lýðræðisvæddur.
Kynnt 2025 í greininni „Aðgangslost — kenning um nýjar leikreglur í hagkerfi gervigreindar“. Magnar Vitsmunaskuld.
Kerfi
Sex framleiðslukerfi — sönnunin.
BORG
Í rekstri frá feb. 2026 (HA)Öruggur tvinn-gervigreindarvettvangur Háskólans á Akureyri — sameinar ytri þjónustur og innanhúss GPU-innviði fyrir gagnafullveldi. Fyrsti slíki háskólavettvangur á Íslandi.
Arctic Tracker
Forprent í ritrýni (des. 2025)Gagnavettvangur sem samþættir yfir 473.000 CITES-viðskiptaskrár, IUCN-mat og haldlagningargögn fyrir 43 norðurslóðategundir. Forprent með Dr. Tom Barry.
Gjöll
Í vinnslu — 113 atvik, 145 dauðsföll, 1968–2026; DOI, CC BY-NC 4.0Opinn gagnagrunnur um öll staðfest dauðsföll í eldsvoðum á Íslandi frá 1968. Þrístaðfest gögn og lykilniðurstaða: engin dauðsföll í húsum reistum eftir byggingarreglugerð 1998.
SweepGraph
v1.0.0 (okt. 2025), MITAðferð til að smíða Neo4j-þekkingarnet úr texta — sjö-sópa stigvaxandi útdráttarpípa, líkana-óháð. Smíðaði 775-hnúta net MA-ritgerðarinnar (254 tilvitnanir).
Hús Dagsins
Í loftinu — 716 hús (2024)Fyrsta vefforritið mitt — gagnvirkt kort af sögulegum húsum á Akureyri úr dálkum Arnórs Blika Hallmundssonar. Vefskröpun, hnitsetning og útgáfa lærð frá grunni.
smarason.is
Í loftinu — núll rakningÞessi persónulega útgáfu- og höfundarvettvangur — tvímála, núll rakning, núll vafrakökur, smíðaður á eigin innviðum.
Valin verk
Beyond Fragmentation
2026MA-ritgerðin: af hverju stjórnun gervigreindar bregst af ásetningi — og af hverju öll skaðleg áhrif tækninnar eiga rætur í mannlegri stjórnun. Heimkynni sjö hugtaka.
The Irreducible Human
2026Bók í smíðum hjá Brill Publishers, með Dr. Kristian Guttesen — um líf, gildi og merkingu á tímum gervigreindar.
Atvinnustefna 2035: Kerfisbundin blinda
2026Íslensk stjórnvöld settu fram tíu ára atvinnustefnu sem nefnir ekki atvinnuleysi. Opið rannsóknarverkefni sem sannar það — með gögnum sem allir geta sannreynt.
The Augmentation Divide
2026Ritrýnd grein (SSRN) um lagskiptingu vitsmunaskuldar á tímum framleiðandi gervigreindar.
Trading for Conservation
2025Forprent með Dr. Tom Barry um gervigreind og verndun norðurslóðategunda (markmið: Nature).
Temjum tæknina
2025Íslenskt hlaðvarp um tækni og samfélag — tvær þáttaraðir.