Vinna, frelsi og framtíðin: Samtal um gervigreind og samfélag

Nýlega fékk ég til mín heimspekinginn og doktorsnemann Jónatan Sólon Magnússon til að ræða um eitt stærsta álitamál samtímans: Hvaða áhrif mun fjórða iðnbyltingin og hin örþróun gervigreindar hafa á vinnumarkaðinn, efnahagskerfið og samfélagið í heild? Samtalið varpaði ljósi á djúpar spurningar um eðli vinnunnar, gildi framleiðni og þá róttæku hugmynd að við gætum þurft að endurhugsa samband okkar við vinnu frá grunni.

Sögulegt samhengi og endurteknar áhyggjur

Þetta er ekki í fyrsta sinn sem mannkynið stendur frammi fyrir tæknibyltingu sem ógnar hefðbundnum störfum. Allt frá upphafi iðnbyltingarinnar hafa menn óttast að vélarnar myndu gera fólk óþarft. Sögulega hefur þó alltaf skapast fleiri ný störf en þau sem tapast. En eins og Jónatan benti réttilega á, þá er árangur fortíðar engin trygging fyrir framtíðinni. Nú stöndum við frammi fyrir tækni sem getur ekki aðeins leyst af hólmi líkamlegt erfiði, heldur einnig hugræna vinnu sem áður var talin eingöngu á færi mannsins. Þetta kallar á nýja og dýpri nálgun.

Þversögn framleiðninnar og tilgangslaus störf

Eitt af því sem við ræddum var sú þversögn að þrátt fyrir gríðarlega framleiðniaukningu síðustu áratugi hefur vinnuvikan lítið styst. Ágóðinn virðist hafa safnast á hendur fárra á meðan almenningur vinnur meira en nokkru sinni fyrr til að viðhalda lífsgæðum.

Þetta hefur leitt til þess sem mannfræðingurinn David Graeber kallaði „bullshit jobs“ eða tilgangslaus störf; verkefni sem eru búin til til þess eins að halda fólki vinnandi og viðhalda neysluhagkerfinu, þótt þau skapi lítil eða engin raunveruleg verðmæti. Þetta er kerfi sem virðist oft vera farið að vinna gegn sjálfu sér og velferð fólks.

Frelsi frá vinnu: Nýtt samfélagssáttmáli?

Kjarninn í hugmyndum Jónatans er hugtakið „frelsi frá vinnu“. Þetta snýst ekki um að fólk hætti að vinna, heldur að það öðlist efnahagslegt öryggi til að þurfa ekki að þiggja hvaða vinnu sem er, sama hversu niðurlægjandi, hættuleg eða illa launuð hún er. Ein útfærsla á þessu er grunnframfærsla eða borgaralaun (Universal Basic Income) en nýlega skrifaði ég pistil um það . Með slíku öryggisneti fær fólk raunverulega samningsstöðu. Það fær ás upp í ermina. Það getur hafnað slæmum kjörum og leitað eftir störfum sem veita því tilgang og ánægju.

Endurmótun vinnumarkaðarins

Slík breyting myndi gjörbylta efnahagslegum hvötum. Störf sem enginn vill vinna, eins og námugröftur eða erfiðisvinna, yrðu annað hvort að vera gríðarlega vel launuð til að laða að fólk, eða það myndi loksins borga sig að fjárfesta í sjálfvirkni til að leysa þau af hendi. Á sama tíma gætu störf sem fólk hefur ástríðu fyrir, eins og listsköpun, rannsóknir eða umönnun, orðið aðgengilegri þótt launin væru ekki endilega há, þar sem fólk væri ekki lengur háð þeim til að lifa af. Þetta myndi færa okkur nær því að verðmæti vinnu endurspegli raunverulegt framlag til samfélagsins, en ekki bara stöðu á markaði.

Ákall um samtal

Tæknibreytingarnar eru óumflýjanlegar, en viðbrögð okkar sem samfélags eru það ekki. Við stöndum á krossgötum þar sem við getum annað hvort látið þróunina dynja yfir okkur, með tilheyrandi ójöfnuði og samfélagslegum óróa, eða við getum tekið stjórnina og mótað framtíð þar sem tækninni er beitt til að auka frelsi, velsæld og lífsgæði allra. Samtal Jónatans var mikilvæg áminning um að stærstu áskoranirnar framundan eru ekki tæknilegar, heldur heimspekilegar og siðferðilegar. Við þurfum að hefja þetta samtal af fullum þunga, núna.