Frá túneskum kryddum til íslenskrar gervigreindar: Safa Jemay um að tengja heima saman

Frá Túnis til Íslands: Saga sem hófst með sumarstarfi

Sum bestu samtölin sem ég hef átt í Temjum tæknina hefjast á sögu sem ég átti alls ekki von á. Þegar Safa Jemay settist á móti mér bjóst ég við að við myndum ræða gervigreindarráðgjöf frá fyrstu mínútu. Þess í stað hófst samtalið á ilmi af handgerðri túneskri kryddblöndu og hljómnum í einhverjum sem lærði að rúlla íslenska R-inu á mettíma.

Safa kom til Íslands árið 2017, frá Túnis, til að vinna sumarstarf í Hveragerði. Hún var tuttugu og þriggja ára, hafði aldrei komið til Norðurlanda og hafði engin sérstök áform um að setjast hér að. En eitthvað við þessa litlu eyju við jaðar norðurheimskautssvæðisins heillaði hana. Hún féll fyrir landinu og tók ákvörðun sem átti eftir að móta næsta kafla í lífi hennar: Hún ætlaði að vera hér, og hún ætlaði að gera það almennilega.

Að „gera það almennilega“ þýddi í tilfelli Safa að læra íslensku á fimm mánuðum – nægilega vel til að skrá sig í hugbúnaðarverkfræði við Háskóla Íslands, þar sem kennslan fór alfarið fram á íslensku. Ef þú hefur einhvern tímann reynt að læra íslensku veistu að þetta er engin smásmíði. Þetta er tungumál sem hefur varla breyst frá miðöldum, með fallbeygingum og sagnbeygingum sem geta vafist fyrir þjálfuðum nemendum í áratugi. Safa gerði þetta á innan við hálfu ári, knúin áfram af því sem hún lýsir einfaldlega sem ákveðni. Þegar ég hlustaði á hana segja söguna trúði ég hverju orði.

Að tengja menningarheima gegnum mat og tækni

Eitt af því sem vakti mesta athygli mína við Safa er hvernig hún byggir brýr á milli heima sem virðast í fyrstu fjarlægjast hvor öðrum. Fyrsta fyrirtæki hennar, Mabruka, er bein birtingarmynd þess. Móðir hennar, heima í Túnis, blandar krydd með höndunum frá grunni, hvert og eitt eftir hefðbundnum fjölskylduuppskriftum. Safa flytur þau inn til Íslands og selur í stærstu matvörukeðjum landsins eins og Hagkaup og Krónunni. Þetta er fjölskyldufyrirtæki í orðsins fyllstu merkingu, sem tengir túneskar rætur hennar við íslenskt líf í gegnum eitthvað jafn alþjóðlegt og nærtækt og matur.

Það er eitthvað djúpt mannlegt við þá hugmynd að krukka af handgerðri harísu eða kúmenblöndu geti verið menningarlegur sendiherra. Þegar Íslendingar grípa eina af vörum Mabruka í matvöruverslun taka þeir þátt í litlum menningarlegum samskiptum. Safa setur þetta sjálf ekki í svo hátíðlegt orðalag – hún er of hagnýt til þess. En undirliggjandi þráðurinn er ómisskiljandi. Hún sér tengingar þar sem aðrir sjá fjarlægð.

Þessi sami hæfileiki til að sjá tengingar leiddi til stofnunar á öðru fyrirtæki hennar. Eftir ferðalög á tækniráðstefnur í Danmörku og Helsinki bentu samstarfsfólk og tengiliðir á hið augljósa: Þú ert nú þegar að vinna með gervigreind, af hverju ekki að bjóða þá þekkingu sem þjónustu? Og þannig fæddist Vikonnekt, ráðgjafafyrirtæki í gervigreind og tækni sem leggur áherslu á að hjálpa íslenskum fyrirtækjum og stofnunum að skilja og innleiða gervigreind með hagnýtum og raunhæfum hætti.

Gervigreindarráðgjöfin: Þjálfun á undan verkfærum

Það sem mér líkar við nálgun Safa í gervigreindarráðgjöf er að hún byrjar á fólkinu, ekki hugbúnaðinum. Hún hefur þróað aðferðafræði sem hún kallar Cycle of Learning: Byrjað er á fræðslu og menntun, síðan farið í hagnýta vinnustofu, því næst kortlagðar þær áskoranir sem stofnunin stendur raunverulega frammi fyrir, smíðað tilraunaverkefni (proof of concept), og fyrst þá er hugað að því að stækka lausnina. Þetta er þolinmóð og skipulögð nálgun í geira þar sem margir seljendur vilja stökkva beint í dýrar lausnir.

Hlutföllin í nálgun hennar segja sína sögu: 20% fræðsla, 80% þjálfun. Munurinn skiptir máli. Fræðsla er að vita hvað gervigreind er. Þjálfun er að vita hvernig á að nota hana í þínu samhengi, með þínum gögnum, til að leysa þín vandamál. Of margar stofnanir fjárfesta mikið í vitundarvakningu án þess að brúa bilið yfir í hagnýta færni. Safa einbeitir sér beinlínis að þessari brú.

„Fólk þarf að skilja verkfærið áður en það getur treyst því. Og það þarf að treysta því áður en það notar það vel.“

Við snertum einnig á þeirri hröðu breytingu sem er að verða á hagfræði gervigreindar. Koma DeepSeek hefur breytt umræðunni um hvað það kostar að keyra stór mállíkön. Safa nefndi dæmi um Google sem sendi notanda reikning upp á 37 dollara fyrir mikla notkun á Gemini – merki um að tímabil ótakmarkaðs, ókeypis aðgangs að öflugum gervigreindartólum sé að líða undir lok. Fyrir lítil hagkerfi eins og Ísland er kostnaðarspurningin ekki fræðileg einföldun. Hún mótar hvaða verkfæri eru aðgengileg og hvort það borgi sig að fjárfesta í innlendum gervigreindarinnviðum. Safa benti á Pólland sem dæmi: Land sem fjárfestir í að byggja staðbundin mállíkön í stað þess að reiða sig alfarið á bandaríska vettvanga.

Vandamálið með hlutdrægni: Þegar gervigreind endurspeglar verstu mynstur okkar

Einn mikilvægasti hluti samtalsins okkar snerist um hlutdrægni (e. bias) í gervigreind. Safa vísaði í rannsókn Bloomberg sem skoðaði hvernig gervigreindarkerfi geta endurskapað, og jafnvel magnað, upp kynþáttafordóma og þá hlutdrægni sem er til staðar í þjálfunargögnunum. Þetta er ekki ný niðurstaða, en sú eina sem of margar stofnanir taka of létt á í kapphlaupinu við að innleiða gervigreindartól.

Safa kemur með mikilvægt sjónarhorn inn í þessa umræðu. Sem túnesk kona sem starfar í íslenskum tæknigeira hefur hún persónulega reynslu af því hvað það þýðir að vera á mörkum ólíkra hópa í aðallega einsleitu samfélagi. Þegar hún talar um hlutdrægni í gervigreind er það ekki fræðileg kenning. Það er eitthvað sem hún skilur út frá eigin reynslu. Þessi samsetning tækniþekkingar og lífsreynslu gerir rödd hennar sérlega mikilvæga í umræðu sem alltof oft helst innan veggja rannsóknarstofa.

Athugasemdin sem hún gerir er einföld en nauðsynleg: Ef gögnin sem fara inn í gervigreindarkerfi bera með sér sögulegt ójafnrétti þá munu útkomurnar bera það einnig, oft ósýnilega. Stofnanir sem taka upp gervigreind þurfa að skilja þetta, ekki sem tæknilegt aukaatriði heldur sem grundvallarhönnunaratriði.

Skuggagervigreind og viðbúnaður stofnana

Kannski brýnasta málið sem við ræddum var „skuggagervigreind“ (e. Shadow AI) – það fyrirbæri að starfsfólk noti gervigreindartól sem stofnanir þeirra vita ekki opinberlega af, hafa ekki samþykkt og hafa engar stefnur um. Þetta er að gerast alls staðar. Fólk notar ChatGPT til að skrifa tölvupósta, draga saman fundi, skrifa skýrslur og jafnvel vinna úr viðkvæmum gögnum, allt án þess að upplýsingatæknideildir hafi nokkra yfirsýn.

Safa deildi áþreifanlegri tölfræði: Eitt af vinsælustu notkunartilfellum ChatGPT í heiminum er að fólk notar það sem sálfræðing eða ráðgjafa. Hugsaðu um það í augnablik. Milljónir manna deila innstu hugsunum sínum og vandamálum með mállíkani, oft án þess að skilja hvert gögn þeirra fara eða hvernig þau gætu verið notuð. Afleiðingarnar fyrir gagnaöryggi stofnana eru jafn alvarlegar. Ef starfsfólk afritar og límir innri skjöl í neytendagervigreindartól eru öryggis- og persónuverndarspurningarnar gífurlegar.

Lausnin, að mati Safa, er ekki að banna gervigreindarnotkun. Það skip er farið. Lausnin er að vera á undan með skýrum stefnum, réttri þjálfun og samþykktum verkfærum sem uppfylla öryggis- og siðferðisstaðla. Þetta er þar sem Cycle of Learning aðferðafræði hennar verður ekki aðeins góð hugmynd heldur raunveruleg nauðsyn. Stofnanir sem hunsa skuggagervigreind eru ekki að forðast áhættu; þær eru einfaldlega að velja að horfa fram hjá henni.

Ástríðan sem drifkraftur nýsköpunar

Í gegnum allt samtal okkar kom eitt þema aftur og aftur í ólíkum myndum: Sambandið á milli ástríðu, frelsis og merkingarbærrar vinnu. Dagur Safa byrjar á Pilates klukkan sex á morgnana áður en hún fer beint í vinnudaginn – taktur sem segir söguna af manneskju sem hefur samþætt aga og tilgang í líf sitt á náttúrulegan hátt.

„Þetta er ekki vinna, þetta er ástríða.“

Þessi setning festist í mér. Hún tengist einhverju sem ég kannaði í eldri þætti með Jónatani Solon; tengslunum á milli frumkvöðlastarfs, skapandi frelsis og þeirra aðstæðna sem gera fólki kleift að vinna sína bestu hugsunarvinnu. Safa er holdgervingur þessara tengsla. Að reka tvö fyrirtæki samtímis, annað rótað í fjölskylduhefð og hitt í fremstu tækni, krefst orku sem ekki er hægt að framleiða með launum einum saman. Hún kemur úr raunverulegri tengingu við verkin sjálf.

Við komum einnig inn á umræðu um borgaralaun, séð í gegnum þessa linsu skapandi frelsis. Ef fólk hefði grunnlínu efnahagslegs öryggis, myndu fleiri byggja upp eitthvað eins og Mabruka eða Vikonnekt? Myndu fleiri taka áhættuna af því að hefja eitthvað nýtt? Þetta er spurning sem hefur ekki einfalt svar, en saga Safa er sannfærandi innlegg í umræðuna. Þegar einhver hefur ákveðnina og svigrúmið til að stunda það sem skiptir hann máli geta ótrúlegir hlutir gerst.

Lokahugleiðingar: Sjónin frá tveimur heimum

Safa Jemay er ein af því fólki sem fær mann til að endurskoða mörkin á milli flokka. Hún er innflytjandi og heimamaður. Hún er matarfrumkvöðull og tækniráðgjafi. Hún er fræðilega menntuð en með báða fætur á jörðinni. Hún færir Túnis til Íslands og Ísland aftur til Túnis, bæði gegnum kryddkrukkur og kynningar.

Það sem ég tek með mér frá þessum þætti er áminning um að athyglisverðasta fólkið í gervigreindarheiminum er oft ekki það sem hefur eytt allri starfsævi sinni í tækni. Það er fólkið sem nálgast hana frá óvæntum áttum, með reynslu og sjónarhorn sem greinin þarf sérstaklega á að halda. Þegar Safa talar um hlutdrægni í gervigreind er hún ekki að vitna í greinar sem hún las. Hún er að lýsa heiminum sem hún upplifir. Þegar hún byggir þjálfunaráætlanir fyrir íslenskar stofnanir notar hún sama kapp og fleytti henni í gegnum íslenska málfræði á fimm mánuðum.

Í geira sem oft verðlaunar þrönga sérhæfingu sýnir Safa fram á gildi breiddarinnar, gildi þess að koma með alla sig, alla sína heima, öll sín tungumál og allar sínar kryddblöndur að borðinu. Tæknin er aðeins jafn góð og fólkið sem mótar hana, og fólkið sem mótar hana er aðeins jafn gott og sú breidd reynslunnar sem það býr yfir.

Ef þú vilt heyra allt samtalið, þar á meðal hugmyndir Safa um innlenda gervigreindarinnviði, pólsku leiðina í málatækni og af hverju hún telur að framtíð gervigreindarinnleiðingar snúist fyrst og fremst um fólk en ekki tól, hlustaðu þá á þátt sex í fyrstu seríu af Temjum tæknina – hvar sem þú nálgast hlaðvörpin þín.