Hvað setur þú í magnarann?

Þetta er ekki viðtal. Ég sagði það við Eyjólf strax og ég segi það aftur hér: ég er ekki að taka viðtal, ég er bara að taka upp samtal við áhugavert fólk. Ég er meira að segja löngu hættur að láta kerfin mín rannsaka gestina mína áður en þeir koma. Ég vil bara hitta fólk sem er að hugsa um eitthvað svipað og ég, og leyfa öðrum að heyra það.

Í þessum þætti settist ég niður með Eyjólfi Guðmundssyni í hlaðvarpsveri Háskólans á Akureyri. Eyjólfur var rektor HA í tíu ár, er í dag deildarforseti við Landbúnaðarháskóla Íslands, og þar á milli — og það er kannski það sem gerir hann svona áhugaverðan í þessu samtali — var hann hagfræðingur hjá CCP, leikjafyrirtækinu. Hann hefur með öðrum orðum horft á fólk tengjast saman í stafrænum heimi, og hvað það byggir þegar það tengist, löngu áður en gervigreindin gerði það að daglegu brauði okkar hinna.

Tómur magnari gefur ekkert hljóð

Eyjólfur hafði lesið greinina mína þar sem ég lýsi gervigreindinni sem magnara, og hann tók myndlíkinguna lengra en ég hafði gert sjálfur.

Settu magnara í botn án þess að nokkuð fari inn í hann. Það gerist ekkert. Settu inn suð — white noise — og hækkaðu, og þú færð bara hærra suð. Meiri vitleysu. En settu inn rétta tóna, og hækkaðu, og þá færðu þá margfaldaða til baka. Tengdu mörg réttu inntökin saman og þú getur búið til eitthvað sem hefði aldrei orðið til öðruvísi: tónleika fyrir hundrað þúsund manns.

Þetta er kjarninn sem ég vil að fólk taki með sér. Gervigreindin magnar. En hún magnar bara það sem þú setur í hana. Ef inntakið er suð, þá er afurðin hávær vitleysa. Ef inntakið er mannlegt, hugsað og satt, þá getur útkoman orðið eitthvað sem hvorki þú né vélin hefðuð getað gert ein.

Þau sem fæðast inn í tæknina

Eyjólfur benti á nokkuð sem ég hef líka verið að hugsa um. Það er munur á því að læra tungumál sem barn og að læra það fullorðinn. Lærir þú það sem barn, talar þú án hreims. Lærir þú það seinna, kemstu langt, en aldrei alveg alla leið.

Sama gildir um tæknina. Við hin lærðum á gervigreindina fullorðin, með verkfærum gærdagsins í farteskinu. En barn sem fæðist inn í hana, sem man aldrei eftir sér án hennar, mun nálgast hana allt öðruvísi. Við sjáum tíu ára krakka í dag byrja að forrita með gervigreind. Eftir tíu, fimmtán ár fer þetta fólk að skapa á skala sem heilinn í okkur ræður varla við að ímynda sér.

Og þá kemur spurningin sem hélt okkur báðum við efnið: hvernig á menntunin að breytast svo þau geti nýtt þetta rétt? Eyjólfur, gamli rektorinn, var ekki í vafa. Gagnrýnin hugsun, siðfræði, heimspeki — það sem maður gæti freistast til að kalla „mjúku“ greinarnar — fá miklu þyngra vægi en áður, ekki minna. Þegar vélin getur framkvæmt nánast hvað sem er, verður dómgreindin um hvað eigi að framkvæma það dýrmætasta sem skólinn getur kennt.

Af hverju stendur þetta hvergi í starfslýsingunni?

Eyjólfur lagði fyrir mig spurningu sem ég er ekki enn hættur að hugsa um. Hvers vegna stendur það hvergi í starfslýsingu nokkurs manns að hann eigi að sitja fyrir framan tölvu í átta tíma? Starfið krefst þess ekki að þú sitjir við skjáinn. Það krefst þess að þú leysir verkefnin sem þér eru falin. Tölvan er tæki til þess, ekki staðurinn sem þú átt að dvelja á.

Þetta small við hjá mér. Á löngum dögum hjá mér eru oft allar lyfturnar í gangi — stafræna vinnuaflið mitt er á fullu í framleiðslunni — og þá er það besta sem ég get gert að fara út. Í göngutúr, í golf, í sund. Því verðmætin sem ég skapa verða til í hausnum á mér þegar ég er ekki við tölvuna. Skólar, sagði Eyjólfur, eiga að vera staðir þar sem fólki líður vel, bæði líkamlega og andlega ræktunarstöðvar, því fólki sem líður vel dettur gott í hug.

En við vorum líka raunsæir. Það er ekki sjálfgefið að þetta endi í meiri leikgleði fyrir alla. Líklegra er, því miður, að þau sem tileinka sér tæknina afkasti meiru og sitji bara áfram tíu, tólf tíma við skjáinn, á meðan hin sem ná henni ekki verða eftir. Það er ekki tæknin sem ræður því hvor leiðin verður ofan á. Það erum við.

Velviljaða búrið og fullveldið

Hér nálguðumst við það sem ég hef kallað velviljaða búrið. Hagur stóru tæknifyrirtækjanna liggur í því að fá góð gögn inn í líkönin sín. Og þá er þeim í hag að láta okkur líða vel á meðan við gefum þeim gögnin. Búr getur verið þægilegt. Það gerir það ekki að minna búri.

Þess vegna tölum við um fullveldi. Eyjólfur nefndi Microsoft-samninginn sem Ísland gerði 2018 og að nú væri farið að vinda ofan af honum — að safna gögnunum aftur heim og ná stjórn á þeim. Því birgjalæsingin, þessi vendor lock-in, er orðin að vandamáli. Ég þekki þetta úr minni eigin vinnu: ég er sjálfur farinn að hýsa mitt eigið, kaupa litla bása í gagnaverum og taka mín gögn af drifum stórfyrirtækjanna. Það er þversögnin í þessu öllu — sömu verkfærin og binda okkur eru verkfærin sem geta losað okkur, ef við kjósum það.

Sjóðum við eins og froskar?

Undir lokin settumst við á rökstóla um stóru myndina. Eyjólfur rakti sig í gegnum söguna — frá verkfalli flugumferðarstjóranna í Bandaríkjunum og Reagan, gegnum nýfrjálshyggjuna og Thatcher, yfir í John McMurtry og bókina hans The Cancer Stage of Capitalism frá 1999. Niðurstaða hans var nokkuð afdráttarlaus: að það hagkerfi sem við teljum okkur búa í sé í raun og veru búið að fullnýta sig. Ritgerðin hans heitir ekki að ástæðulausu Beyond Fragmentation.

Hann gerði þetta allt eftir minni, neitaði að gúgla í miðju samtali — sem mér fannst falleg áminning um hvað það er sem við erum eiginlega að gera hér. Spurningin sem situr eftir er hvort við sjóðum hægt eins og froskar, eða hvort okkur sé sparkað í gírinn. Kannski er gluggi, tíu, tuttugu ár. Komumst við heil í gegnum göngin er bjart hinum megin. Hrynji þau ofan á okkur förum við á stað sem við höfum ekki séð um aldir. Mannkynið þurrkast ekki út — en samfélagið sem stendur undir allri þessari tækni gæti gert það, og það er einmitt það sem maður vill forðast.

Og þá komum við að því sem ég held að sé kjarni alls saman, og sem Eyjólfur orðaði betur en ég: þetta snýst ekki um tæknina. Þetta snýst um stjórnarhætti. Um hvernig við skipuleggjum samfélagið okkar. Tæknin er bara magnarinn. Það erum við sem ákveðum hvað fer í hann.

Eyjólfur skildi eftir áskorun til háskólasamfélagsins: að vera leiðandi og virkt í þessari þróun, því það er engin önnur leið. Ég er sammála. Og kannski er það þess vegna sem ég set grjót í bakpokann og kaupi mér golfkylfur sem er nánast ómögulegt að slá með — ég er viljandi að bæta flækjustigi við lífið á meðan vélin gerir svo margt annað auðvelt. Það verður að vera pláss fyrir mannshöndina einhvers staðar.

Þáttarnótur unnar upp úr samtali okkar Eyjólfs með aðstoð gervigreindar og ritstýrðar í minni rödd. Hrátt umrit þáttarins má lesa sérstaklega — það er soulstone-inn, fyrir þau sem vilja kafa dýpra. Beinar tilvitnanir þarf að staðfesta við hljóð.