Samtal um ábyrgð, skilning og framtíð með Dr. Ara Kristni Jónssyni

Umræðan um gervigreind einkennist oft af öfgum. Annars vegar er henni lýst sem tæknilegri töfralausn sem mun leysa öll okkar vandamál og hins vegar sem ógnvænlegu afli sem stefnir mannkyninu í hættu. Sannleikurinn, eins og svo oft, liggur einhvers staðar þar á milli. Til að rata um þetta flókna landslag þurfum við yfirvegaða sýn, djúpan skilning og skýra ábyrgðartilfinningu.

Í þessum þætti fékk ég einmitt tækifæri til að rýna í þessi mál með Dr. Ara Kristni Jónssyni, fyrrverandi rektor Háskólans í Reykjavík og einum af reynslumestu sérfræðingum Íslands á þessu sviði. Samtalið varpaði ljósi á mikilvægi þess að nálgast gervigreind sem öflugt verkfæri, en ekki sem óskiljanlegan galdur.

Frá „undarlegu viðfangsefni“ yfir í auðgaðan orðaforða

Ari hóf sitt doktorsnám við Stanford-háskóla árið 1991, á tíma þar sem gervigreind þótti, að hans sögn, „frekar undarlegt viðfangsefni“. Önnur svið tölvunarfræðinnar, eins og tölvugrafík og samskiptatækni, voru talin mun nær iðnaðinum og raunveruleikanum. Þessi sögulega innsýn minnir okkur á hversu hratt þróunin hefur verið og hvernig viðhorf okkar til tækninnar breytast.

Einmitt vegna þessarar sprengingar í þróun er mikilvægt að við, sem samfélag, verðum nákvæmari í umræðunni.

... Ég hef verið að leggja það til hérna innan Háskólans á Akureyri að við þurfum að fara að auðga orðaforðann okkar, að fara að nýta fleiri orð yfir þessa tækni heldur en einfaldlega gervigreind, vegna þess að það er svona kannski keimlíkt því að segja já við notum Internetið.

Með því að nota nákvæmari hugtök eins og vélanám, stór mállíkön eða reiknirit getum við átt innihaldsríkara samtal um styrkleika og takmarkanir hverrar lausnar fyrir sig.

Verkfærið sem við verðum að skilja

Ein sterkasta samlíkingin sem kom fram í samtali okkar Ara var þegar hann bar gervigreind saman við flugvélar. Þetta er kjarninn í því hvernig við ættum að hugsa um þessa tækni.

Það þýðir ekkert að horfa á flugvélar sem einhver töfratæki sem bara fljúga um loftin blá einhvern veginn af sjálfsdáðum. Þær eru bara tól og tæki... En einmitt þegar við skiljum þær betur, þá getum við notað þær betur. Og það sama gildir um þessa tækni sem við höfum aðgengi að í dag.

Þessi nálgun færir ábyrgðina frá tækninni yfir á okkur, notendurna. Gervigreind er ekki sjálfstætt afl með eigin vilja; hún er verkfæri sem við hönnum, þjálfum og beitum. Til að nýta hana á ábyrgan hátt verðum við að þekkja bæði getu hennar og takmarkanir.

Áskoranir á stafrænni öld: Hlutdrægni og „ofskynjanir“

Með öflugum verkfærum fylgja áskoranir. Gervigreindarlíkön læra af þeim gögnum sem við gefum þeim, sem þýðir að þau geta endurspeglað og jafnvel magnað upp fordóma og hlutdrægni úr samfélaginu. Þetta sá ég glögglega þegar ég bað nokkur stór mállíkön um myndir af „íslenskum fótboltalandsliðum“ og fékk eingöngu myndir af karlalandsliðinu.

Við ræddum einnig um svokallaðar „ofskynjanir“ (e. hallucinations), þar sem líkön búa til staðreyndavillur af fullkominni sannfæringu. Þetta undirstrikar lykilatriði sem Ari nefndi:

Það skiptir svo miklu máli til þess að við getum nýtt okkur tæknina sem best, að við skiljum hvað hún getur og hvað hún getur ekki.

Gagnrýnin hugsun og staðreyndakönnun eru því mikilvægari en nokkru sinni fyrr. Við megum ekki afsala okkur ábyrgðinni og treysta tækninni í blindni.

Framtíðarsýn: Valdefling með tækni

Þrátt fyrir áskoranirnar eru tækifærin gríðarleg. Ef við temjum tæknina á réttan hátt getur hún orðið öflugt tæki til valdeflingar. Hún getur hjálpað okkur að leysa flókin vandamál, aukið skilvirkni og, það sem er kannski mikilvægast, losað okkur undan endurtekningarsömum verkefnum.

Leyfum gervigreindinni að gera allt þetta endurtekna efni. Þá höldum við mannfólkið okkur við það að gera það sem við erum virkilega góð í, sem er þessi tilfinningagreind, það eru samskiptin, það er skapandi þátturinn, það er þetta að hugsa út fyrir kassann og gera nýja hluti.

Þetta er framtíðarsýnin sem við ættum að stefna að: tækni sem þjónar manngildum, eykur færni okkar og gefur okkur rými til að einbeita okkur að því sem gerir okkur mannleg. Leiðin þangað liggur í gegnum menntun, gagnrýna umræðu og sameiginlega ábyrgð.