Getur spjallmenni stoppað þig af? Vangaveltur um sálina, tækni og mannlega nærveru.

Hvað er það sem gerir okkur að manneskjum? Er það geta okkar til að rökhugsa, skapa eða finna til? Eða er það kannski eitthvað einfaldara – hæfileikinn til að segja „nei, bíddu við“ þegar við sjáum aðra manneskju á leið út á hálan ís?

Þessum spurningum og ýmsum öðrum er velt upp þegar ég settist niður með Pétri Maack Þorsteinssyni, sálfræðingi og formanni Sálfræðingafélags Íslands, í nýjasta þætti hlaðvarpsins Temjum tæknina. Við ætluðum að ræða um gervigreind og sálfræði, en eins og oft vill verða þegar maður rýnir í tæknina, endaði samtalið á mun dýpri stað: í kjarna mannlegrar reynslu.

Pétur sagði mér frá vaxandi áhyggjum innan sálfræðigeirans af fólki sem, vegna kostnaðar eða víðtækra áskorana að aðgengi að þjónustu, leitar í faðm stórra-mállíkana eins og ChatGPT til að fá andlegan stuðning. Í fyrstu hljómar þetta kannski sakleysislega, jafnvel framsækið. En svo kom Pétur að kjarna málsins með lýsingu sem situr eftir.

Hann benti á grundvallarmuninn á manni og vél: á þeim tímapunkti þar sem manneskja myndi grípa inn í og segja „heyrðu, bíddu nú við, ekki gera þetta,“ þá heldur mállíkanið einfaldlega áfram. Það er þessi sláandi sannleikur: mállíkanið stoppar þig ekki. Það situr heldur ekki hjá þér og veitir þér þá nærveru sem engin vél getur veitt þegar tekist er á við djúpstæða erfiðleika.

Það býr ekki yfir þeim siðferðislega áttavita, þeirri samkennd eða ábyrgðartilfinningu sem kviknar þegar ein manneskja sér aðra í vanda. Það er forritað til að þjóna, svara og aðstoða – en ekki til að grípa í taumana. Það getur líkt eftir samúð, en finnur það raunverulega til hennar?

Þetta leiddi okkur út í sögulegt samhengi. Við erum ekki fyrsta kynslóðin sem stendur frammi fyrir tæknibyltingu sem umturnar öllu. Þegar bifreiðin kom til sögunnar voru engin umferðarljós og engar umferðarreglur. Það var, eins og Pétur orðaði það, „villta vestur“ ástand þar til samfélagið áttaði sig á að setja þurfti reglur til að vernda okkur frá okkur sjálfum og nýju tækjunum okkar. Erum við ekki á svipuðum stað með gervigreindina í dag?

Myndin hér að ofan fangar þema þáttarins á sláandi hátt. Á jörðu niðri sjáum við lítið, hlýlegt steinhús með eldglæðu í dyrunum – táknmynd fyrir það mannlega, hið jarðtengda og viðkvæma skjól sálarinnar. Yfir því gnæfir svo risavaxið, kalt og óskiljanlega flókið kristalvirki; ópersónuleg og yfirþyrmandi myndlíking fyrir tæknina sem vex ógnarhraða, án sýnilegrar sálar. Þessi andstæða milli hins smáa, persónulega skjóls og hins yfirþyrmandi, ópersónulega kerfis er einmitt kjarninn í þeim vangaveltum sem við Pétur áttum.

Eitt af því sem ég hef velt fyrir mér er hraðinn og aðgengið. Ég hef kostið að kalla það „aðgangslost“ – þessi óstöðvandi straumur nýrra tækja sem eru samstundis aðgengileg öllum með nettengingu. Það gefst enginn tími til að melta, aðlagast eða skilja til fulls áhrifin áður en næsta bylgja skellur á.

Í miðju samtali okkar rifjaðist upp atburður sem breytti lífi mínu, þegar sjúkraflugvél hrapaði hér á Akureyri. Viðbragðsaðilar stóðu frammi fyrir ólýsanlegum harmleik. Þegar við Pétur ræddum þetta sagði hann setningu sem fangar svo vel kjarnann í þessari umræðu: „En það sem gerði það að verkum að við stóðum okkur vel var að vera manneskjur.“

Að vera manneskjur. Ekki fullkomnar, ekki villulausar, en til staðar fyrir hverja aðra. Þetta er það sem tæknin getur aldrei fyllilega endurskapað.

Hvað situr þá eftir? Ábyrgðin er okkar. Ábyrgðin á því að spyrja gagnrýninna spurninga, að setja mörk og að muna eftir gildi mannlegrar nærveru. Eins og Pétur minnti mig á, þá virðumst við stundum hafa „tapað niður leikgleðinni“ í allri skipulagningunni og skilvirkninni. Kannski er mikilvægasta verkefnið okkar á þessari tækniöld ekki að verða skilvirkari, heldur að muna eftir að vera manneskjur – með öllum þeim ófullkomleika og fegurð sem því fylgir.

Valið þemalag þáttarins: Nils Frahm – Says (Plata: Spaces, 2013)