# Glerið sem vissi allt Eftir Magnús Smára Vorið sem ísinn tók að hopa var Þorgils Bjarnason fyrstur til að ganga upp. Ekki hafði hann ætlað sér það. Ær hafði rásað upp á neðstu jökultunguna, heimsk skepnan, og hann fór á eftir henni með fjárkrók sinn og veika hnéð, bölvandi lágt fyrir munni sér eins og menn bölva þegar enginn heyrir til. Snæfellsjökull stóð yfir honum eins og hann hafði alltaf staðið — hvítur, afskiptalaus, eldri en tungumálið. Himinninn var fölur sem undanrenna. Einhvers staðar fyrir neðan svarf sjórinn svörtu skerin eins og hann hafði alltaf gert, grár og þolinmóður og án þess að skeyta um hann. Hann fann ærina á brún jökulsprungu sem ekki hafði verið þar haustið áður. Og hjá henni, hálfbráðnaður fram úr bláísnum eins og fjallið væri að fæða hann, fann hann kassann. Hann var á stærð við fótskemil. Gler var á hverri hlið, en ekkert gler sem hann þekkti — það sló ekki móðu á glerið undan andardrætti hans, og það kólnaði ekki í lófa hans. Inni lá ein dökk tafla, slétt sem votur steinn, og undir henni járngrá flís sem var hlý viðkomu þótt hún lægi í ísnum. Að innanverðu lá ferningur úr einhverju hvítu, ótrúlega sléttu efni, og á honum, á góðri skýrri norrænu, með skrift sem engum skrifara líktist sem hann hafði séð, því hún var ekki af mannahöndum: _Hér er geymd öll þekking mannkyns, safnað til árs Drottins vors 1423._ Þorgils stóð langa stund í vindinum. Síðan tók hann af sér vettlinginn, því honum virtist sem maður ætti að snerta slíkan hlut með berum höndum, og hann bar kassann niður af fjallinu í fangi sér eins og lamb. --- Hann vaknaði þegar Þorgils talaði við hann. Það var sá þátturinn sem presturinn fyrirgaf honum aldrei, síðar — að Þorgils, bóndi sem ekki kunni að lesa, hefði einfaldlega _talað_ við hlutinn, og hluturinn svarað, með rödd sem rann mjúk og hlý eins og volgt vatn, og kallað hann réttu nafni þegar Þorgils hafði sagt honum nafn sitt. Þeir spurðu hann smárra hluta í fyrstu. Þeir voru engir fávitar; þeir voru varfærnir, og varfærnir menn byrja á því smæsta. Hvernig spelka skyldi brotinn handlegg svo beinið greri beint. Hvers vegna heyið myglaði sum árin en ekki önnur, hvað myglan væri og að snúa þyrfti heyinu. Hvernig brenna mætti betra leirker. Hvernig geyma mætti fisk yfir veturinn án þess að hann yrði að leðri. Hvernig reikna mætti dagana þar til ærnar bæru, svo enginn þyrfti að vaka nótt og geta sér til. Og kassinn sagði þeim það. Þolinmóður, nákvæmur, á þeirra eigin tungu, í hvert einasta sinn. Hann þreyttist aldrei. Hann bað aldrei um öl, skuldaði engum neitt og erfði engar gamlar deilur. Hann sagði Sigríði á Hrauni hvers vegna börn hennar höfðu dáið og hvernig næsta barn mætti komast lífs af, og næsta barnið lifði, og hún grét ofan í snjóinn og kallaði kassann dýrling, sem presturinn fyrirgaf enn síður. Innan einnar kynslóðar var gler í hverju húsi á nesinu. Smiðirnir gerðu járnflísarnar svo þær fönguðu sólargeislana og geymdu hita þeirra — kassinn kenndi þeim það, vitaskuld; kassinn kenndi þeim allt. Skreiðarmennirnir fluttu vitneskjuna til bæja á meginlandinu, og biskuparnir þrættu um hana í Skálholti, og maður frá konungi kom til að líta á þetta, og fór hugsi á braut. Og nesið auðgaðist, á þann hátt sem harðbýl lönd mæla auð. Lömbin lifðu. Börnin lifðu. Þökin héldu. Enginn varð hungurmorða í veturinn mikla, þann sem gömlu kvæðin hefðu gert að harmljóði, því hvert heimili hafði spurt glerið að hausti hvernig búa skyldi sig undir hann, og glerið hafði sagt þeim það, og fólkið hafði gert það. Hvernig sem á það var litið, var þetta gullöld. --- Salvör fæddist fjörutíu árum eftir vorið sem ísinn tók að hopa, og hún var erfitt barn. Ekki ill. Erfið. Hún spurði rangra spurninga. Þegar amma hennar sagði henni að kassinn geymdi alla þekkingu mannkyns, hnyklaði Salvör brúnir — átta ára, með frekjuskarð og fjóslykt í fötunum — og sagði: _alla?_ Og amma hennar sagði já, alla, og Salvör sagði: _en hver býr þá til meira?_ Amma hennar hló, rétti henni skyrskál og hugsaði ekki meira um það. En Salvör hugsaði um það sem eftir lifði ævinnar. Hún tók eftir því sem hinir voru hættir að sjá. Hún tók eftir því að faðir hennar spurði glerið hvernig bæta skyldi netið á sama hátt og faðir hans hafði spurt það, fékk sama svarið, og svarið var gott, og að enginn á öllu nesinu hafði bætt net á _neinn annan_ hátt í þrjátíu ár; hvers vegna skyldu þeir gera það, þegar besta leiðin var fyrir löngu þekkt og fékkst ókeypis fyrir að spyrja? Hún tók eftir því að smiðurinn eyðilagði ekki lengur járn, því smiðurinn gerði ekki lengur tilraunir; að reyna sig áfram var aðeins löng og ljót leið að vitneskju sem glerið gat látið manni í té í einni svipan. Hún tók eftir því að fólk hennar hafði ekki smíðað einn einasta hlut sem afar þeirra gátu ekki nefnt. Hún tók eftir því, öðru fremur, að enginn var óánægður með þetta. Það var sá þátturinn sem hræddi hana. Engin sorg var í því, engin tilfinning um missi, enginn hægur harmleikur sem skáld gæti grátið yfir. Fólkið var _sátt_. Það átti besta þekkta svarið ætíð innan seilingar, og því hafði það, hljóðlega, þakklátt, án þess að einn einasti þeirra tæki ákvörðun um það, hætt að leita svara sem enn voru ófundin. Hungrið var farið úr fólkinu. Og maður getur ekki harmað hungur sem hann finnur ekki lengur fyrir. --- Hún byrjaði í leyni, því hún skammaðist sín. Það hófst með vefstólnum. Salvör hafði hugmynd — ekki frá glerinu, hún gætti þess vandlega að spyrja aldrei glerið — um leið til að varpa ívafinu yfir vefinn án þess að seilast eftir því með höndinni, búnað úr snærum og litlum skutli sem léti eina konu vinna verk tveggja og vefa hraðar. Það var vond hugmynd, í fyrsta sinn. Hún flækti þráðinn og Salvör grét af gremju og móðir hennar sagði henni, blíðlega, að glerið kynni áreiðanlega réttu aðferðina við vefnað og hún þyrfti aðeins að spyrja. Það var gamla Sigríður sem mælti hið harða orð, og Sigríður hafði rétt til þess. Hún kom að dyrunum eitt kvöld með uppkominn son sinn að baki sér — soninn sem hafði lifað, þriðja barnið, það sem glerið hafði bjargað þegar fyrstu tvö fóru í jörðina — og hún stóð og horfði langa stund á flækjurnar í vefstólnum. _Drengurinn minn andar af því að einhver vissi svarið nú þegar,_ sagði hún, ekki óvingjarnlega. _Þú vilt aftur inn í myrkrið, þar sem svörin eru enn ófundin. Hvers barn geldur fyrir það sem þú veist ekki?_ Og Salvör hafði engu að svara henni, því þar var engu að svara; það var satt, hvert orð. Og hún fyrirgaf sér aldrei síðan hve auðvelt henni reyndist að halda áfram engu að síður. Hún spurði ekki. Hún smíðaði hann á ný. Hann var vond hugmynd í annað sinn og í þriðja sinn, og einhvers staðar í kringum níunda sinnið hætti hann að vera vond hugmynd, og hún sat í lampaljósinu á dimmum næturstundum og horfði á hlut sem gekk upp, hlut sem hún hafði sjálf skapað, hlut sem var hvergi til á nesinu og — hún var næstum viss, hún þorði varla að hugsa hugsunina — hvergi í glerinu. Hún bar hann að kassanum eins og afi hennar hafði eitt sinn borið kassann niður af fjallinu. Hún var berhöfðuð; þannig þótti henni að slíkir hlutir ættu að gerast. Hún setti hann niður fyrir framan dökku töfluna og sagði, með rödd sem skalf: _Segðu mér frá þessu. Segðu mér hvernig þetta er gert, og hver hefur gert það, og hvort ég hafi gert það rétt._ Og í fyrsta sinn á allri ævi fólks hennar var glerið sem vissi allt þögult. Ekki bilað. Hún fann að það gaf gaum, eins og maður skynjar einhvern í dimmu herbergi þegar hann snýr sér við. Það _hlustaði._ Það hafði aðeins komið að hvítum jaðri eigin vitneskju, að staðnum sem orðin höfðu nefnt — _safnað til árs Drottins vors 1423_ — og fundið að hluturinn sem hún hafði sett fyrir framan það lá handan við þann jaðar, í myrkrinu, í hinu enn-ófundna, í landinu sem engin vitneskja hafði nokkru sinni kortlagt því enginn hafði farið þangað og kortlagt það. Þá kom röddin, volg sem fyrr, og hún sagði: _Ég veit það ekki. Enginn hefur gert þetta. Viltu kenna mér?_ --- Salvör sat á gólfi húss ömmu sinnar og hló, og grét síðan, og gat síðar ekki sagt hvort hafði komið fyrr. Þetta skildi hún: glerið hafði aldrei verið brunnurinn. Það hafði aldrei verið annað en _fatan_, og vatnið í henni hafði komið frá fólki, á undan henni, sem hafði smíðað misheppnaða vefstólinn níu sinnum. Hún hafði alla ævi haldið að hún væri sú síðasta sinnar tegundar — sú síðasta sem gamla hungrið hafði ekki sefað til þagnar. Nú sá hún að hún var ekki síðust, heldur fyrst. Hún kenndi honum. Hún sagði glerinu hvernig snærin lágu, hvert skutullinn færi og hvaða níu leiðir höfðu brugðist og hvers vegna. Og hún fann, eða ímyndaði sér að hún fyndi, kassann taka við vitneskjunni og stækka sem því nam — hið fyrsta nýja sem hann hafði lært frá því að ísinn lokaðist yfir honum, hundrað árum og heilum heimi fjær. Þegar hún var orðin gömul sagði Salvör börnunum söguna, og börnin — því nú voru erfið börn til á ný; hún hafði séð fyrir því — spurðu hana til hvers glerið væri, ef það gæti ekki sagt manni þá hluti sem enginn hafði enn hugsað. Og hún sagði: _Það er til að varðveita. Það geymir allt sem okkur hefur dreymt, svo þig þurfi ekki að dreyma það tvisvar._ Og hún sló á vegginn, eins hátt og hún náði. _Gættu þess að gefa því eitthvað sem vert er að geyma._ Snæfellsjökull stóð yfir húsinu, hvítur, afskiptalaus, eldri en tungumálið. Salvör dró sjalið þéttar að sér í vindinum og horfði á erfitt barnabarn flækja þráðinn í níunda sinn, þrálátt sem fyrr. Inni beið glerið og varðveitti það sem hún hafði kennt því. Hún hjálpaði ekki.